เงินสร้างยากสำคัญยังไง (Hard Money)

เงินสองชนิดอาจซื้อกาแฟได้เหมือนกันในวันนี้ แต่เมื่อความต้องการถือเงินเพิ่มขึ้น สิ่งที่แตกต่างกันอย่างมากคือ เงินแต่ละชนิดสร้างเพิ่มได้ง่ายแค่ไหน และใครมีอำนาจสร้างมันเพิ่ม ความแตกต่างนี้คือหัวใจของ Hard Money และ Easy Money ทั้งยังเป็นความเสี่ยงที่คนถือเงินทุกคนต้องเผชิญ ไม่ว่าคุณจะเคยสนใจเรื่องทองคำ Bitcoin หรือธนาคารกลางมาก่อนหรือไม่ก็ตาม

สมมติว่าคุณเก็บเงินไว้หนึ่งล้านบาทเพื่อใช้ในอีกสิบปีข้างหน้า การรู้ว่าวันนี้เงินหนึ่งล้านบาทซื้ออะไรได้บ้างจึงยังไม่พอ คุณต้องถามด้วยว่า ตลอดสิบปีนั้น ปริมาณเงินสามารถเพิ่มขึ้นได้อย่างไร ใครเป็นคนเพิ่ม และมีอะไรคอยจำกัดการเพิ่มนั้นหรือไม่

ทั้งนี้ การที่ปริมาณเงินเพิ่มขึ้นไม่ได้หมายความว่าเงินของคุณจะสูญเสียกำลังซื้อในสัดส่วนเดียวกันโดยอัตโนมัติ เศรษฐกิจจริงซับซ้อนกว่าสมการบรรทัดเดียวมาก แต่สำหรับคนที่ถือเงิน การที่ระบบสามารถสร้างหน่วยใหม่ได้ถือเป็นความเสี่ยงอย่างหนึ่ง เพราะเป็นตัวกำหนดว่าความหายากของสิ่งที่คุณถืออยู่จะเปลี่ยนไปได้เร็วแค่ไหน

ลองวางเรื่องธนาคารกลาง ทองคำ และ Bitcoin ไว้ก่อน แล้วนึกถึงเมืองเล็ก ๆ แห่งหนึ่งที่ผู้คนเริ่มใช้วัตถุบางอย่างเป็นเงิน อาจเป็นแก้วชนิดหนึ่ง เปลือกหอย หรือโลหะก็ได้ ทุกคนยอมรับมันเพราะเชื่อว่าคนอื่นจะรับต่อ จุดที่น่าสนใจเริ่มขึ้นเมื่อผู้คนอยากถือมันมากขึ้นพร้อมกัน

ถ้าวัตถุนั้นผลิตเพิ่มได้ง่าย ราคาที่สูงขึ้นก็จะดึงผู้ผลิตเข้ามา มีการสร้างเตาหลอมเพิ่ม จ้างแรงงานเพิ่ม ใช้วัตถุดิบมากขึ้น และผลิตหน่วยใหม่ออกมา ไม่นานปริมาณก็สามารถขยายตามความต้องการได้ แต่ถ้าเป็นวัตถุอีกชนิดที่ต้องใช้เวลาหลายปี ต้องหาแหล่งใหม่ ต้องลงทุนสูง หรือมีข้อจำกัดที่ทำให้เพิ่มจำนวนได้ยาก ราคาที่สูงขึ้นก็ยังกระตุ้นการผลิตเหมือนกัน เพียงแต่ปริมาณใหม่ไม่สามารถเพิ่มตามได้เร็วเท่า

ความแตกต่างระหว่าง Hard Money และ Easy Money เริ่มชัดขึ้นตรงนี้ ประเด็นไม่ได้อยู่ที่ว่าเงินนั้นทำจากอะไร แต่อยู่ที่ว่า เมื่อคนต้องการถือมันมากขึ้น ปริมาณใหม่สามารถเพิ่มตามเข้ามาได้ง่ายเพียงใด

เมื่อมองแบบนี้ ความยากในการเพิ่มปริมาณเงินก็เป็นเรื่องของทุกคนที่ถือเงินข้ามเวลา ไม่ได้จำกัดอยู่แค่นักสะสมทองหรือคนที่คุยเรื่อง Bitcoin อีกต่อไป

เงินที่หายากวันนี้ อาจมีเพิ่มขึ้นมากในวันพรุ่งนี้

เวลาพูดว่าสิ่งหนึ่ง “หายาก” เรามักนึกถึงจำนวนที่มีอยู่ในตอนนี้ ถ้ามีน้อย เราก็เรียกว่าหายาก ถ้ามีอยู่เต็มตลาดก็เรียกว่าธรรมดา แต่สำหรับสิ่งที่จะทำหน้าที่เป็นเงิน การมองเพียงจำนวนที่มีอยู่ในปัจจุบันยังไม่พอ ลองนึกถึงวัตถุที่มีอยู่เพียงหนึ่งล้านชิ้น ฟังดูหายากมาก แต่ถ้าพรุ่งนี้ราคาของมันสูงขึ้น แล้วโรงงานสามารถผลิตเพิ่มได้อีกสิบล้านชิ้นในเวลาไม่นาน ความหายากในวันนี้ก็แทบไม่ได้ช่วยอะไรคนถือเลย ในทางกลับกัน วัตถุอีกชนิดหนึ่งอาจมีอยู่แล้วจำนวนมหาศาล แต่ถ้าแต่ละปีผลิตเพิ่มได้เพียงเล็กน้อยเมื่อเทียบกับของที่สะสมอยู่ มันก็อาจรักษาความหายากเชิงเศรษฐกิจได้ดีกว่า

จุดสำคัญจึงไม่ใช่ความหายาก ณ ขณะหนึ่ง แต่อยู่ที่ว่าปริมาณใหม่จะเพิ่มตามแรงจูงใจได้ง่ายแค่ไหน คำถามจึงไม่ได้มีเพียงว่า “มีของนี้อยู่กี่ชิ้น” แต่ต้องถามด้วยว่า “ถ้าราคาของมันสูงขึ้นมาก เราจะสร้างเพิ่มได้อีกกี่ชิ้น และเร็วแค่ไหน”

ลองสมมติว่าสินค้าสองชนิดต่างมีอยู่แล้ว 100 หน่วย ชนิดแรกผลิตเพิ่มได้ปีละ 20 หน่วย ส่วนอีกชนิดผลิตเพิ่มได้ปีละ 2 หน่วย หากความต้องการของทั้งสองเพิ่มขึ้นพร้อมกัน ผู้ผลิตสินค้าชนิดแรกย่อมเพิ่มปริมาณได้มากกว่าอย่างเห็นได้ชัด ขณะที่ปริมาณใหม่ของสินค้าชนิดที่สองจะเพิ่มจากของที่มีอยู่ทั้งหมดเพียงเล็กน้อย

เมื่อเห็นภาพนี้ คำว่า stock-to-flow ก็เป็นเพียงชื่อเรียกสิ่งที่เราเพิ่งอธิบายไป Stock คือปริมาณที่มีอยู่แล้ว ส่วน flow คือปริมาณใหม่ที่ผลิตเพิ่มขึ้นในช่วงเวลาหนึ่ง ถ้า stock มีขนาดใหญ่เมื่อเทียบกับ flow การผลิตใหม่ในหนึ่งปีก็เปลี่ยนปริมาณรวมได้ไม่มาก แต่ถ้า flow มีขนาดใหญ่เมื่อเทียบกับ stock ความต้องการที่เพิ่มขึ้นก็สามารถดึงปริมาณใหม่เข้ามาได้เร็วกว่า

Stock-to-flow จึงมีประโยชน์ในฐานะเครื่องมือช่วยคิดเรื่องการตอบสนองของปริมาณ ไม่ใช่กฎธรรมชาติสำหรับจัดอันดับคุณภาพของเงิน ไม่ใช่สูตรทำนายราคา และไม่ได้ทำให้สิ่งหนึ่งกลายเป็นเงินโดยอัตโนมัติ

ถ้ากรอบนี้มีประโยชน์จริง เงินชนิดใดเคยผ่านการทดสอบนี้ในโลกจริง? ทองคำเป็นหนึ่งในกรณีที่เห็นกลไกได้ชัดที่สุด

ถ้าทองแพงขึ้น ทำไมเราไม่ขุดเพิ่มให้มีทองออกมามากขึ้น?

สมมติว่าความต้องการทองคำเพิ่มขึ้นอย่างมาก ราคาทองสูงขึ้น ผู้ประกอบการเหมืองเห็นโอกาสทำกำไรมากขึ้น สิ่งที่ควรเกิดขึ้นตามกลไกตลาดก็คือมีการผลิตทองเพิ่ม และมันก็เกิดขึ้นจริง

ราคาที่สูงขึ้นสร้างแรงจูงใจให้ค้นหาแหล่งแร่ใหม่ ลงทุนในเหมือง เพิ่มกำลังการผลิต และพัฒนาเทคโนโลยีการสกัด ทองจึงไม่ได้มีปริมาณคงที่ และยังอยู่ภายใต้กฎของอุปสงค์และอุปทานเช่นเดียวกับสินค้าอื่น สิ่งที่น่าสนใจคือปริมาณทองจะเพิ่มขึ้นได้เร็วเพียงใด

เหมืองใหม่ไม่ได้เกิดขึ้นในคืนเดียว การสำรวจแหล่งแร่ต้องใช้เวลา การลงทุนต้องใช้ทุน การสกัดและการกลั่นก็มีข้อจำกัดทางกายภาพ ต่อให้ราคาทองสูงขึ้นมาก ปริมาณใหม่ก็ยังต้องผ่านกระบวนการเหล่านี้ก่อน ขณะเดียวกัน ทองจำนวนมากที่ผลิตไว้ในอดีตก็ยังคงอยู่และสามารถกลับเข้าสู่ตลาดได้

จุดเด่นของทองในฐานะสินค้าที่ทำหน้าที่เป็นเงินจึงไม่ได้อยู่ที่การ “มีมูลค่าในตัวเอง” เพราะมูลค่ายังคงขึ้นอยู่กับการประเมินของมนุษย์ตามหลัก subjective value แต่อยู่ที่การผลิตทองตอบสนองได้ช้าเมื่อความต้องการเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะเมื่อเทียบกับปริมาณที่สะสมอยู่แล้ว นี่คือเหตุผลที่ข้อมูลเรื่องทองสะสม การผลิตต่อปี และอัตราส่วน stock-to-flow ช่วยให้เราเห็นคุณสมบัตินี้ได้ชัดขึ้น

แต่ถ้าหยุดเพียงเท่านี้ เราอาจเข้าใจระบบเงินผิดไปอีกทาง เพราะแม้สินทรัพย์ฐานจะเพิ่มจำนวนได้ยาก สิ่งที่ผู้คนใช้เป็นเงินในชีวิตประจำวันก็อาจไม่ได้มีข้อจำกัดแบบเดียวกัน

เหรียญทองเป็นสินทรัพย์ฐาน ส่วนใบรับรองทองเป็นสิทธิเรียกร้องอีกชั้นหนึ่งที่สร้างขึ้นเหนือทอง ทั้งสองอย่างอาจใช้ชำระเงินได้ แต่มีลักษณะทางงบดุลและความเสี่ยงไม่เหมือนกัน Nik Bhatia อธิบายความสัมพันธ์นี้ไว้ใน Layered Money ซึ่งทำให้เห็นข้อแตกต่างสำคัญว่า ความ hard ของ base money ไม่ได้บอกทุกอย่างเกี่ยวกับระบบการเงิน เมื่อมีธนาคาร เงินฝาก เครดิต และสิทธิเรียกร้องเข้ามา จำนวนสิ่งที่ผู้คนใช้ชำระเงินสามารถขยายตัวได้ โดยไม่จำเป็นต้องขุดสินทรัพย์ฐานเพิ่มในอัตราเดียวกัน

Easy Money ไม่ได้แปลว่าเงินไร้ค่า

คำว่า Easy Money อาจทำให้คนอ่านรีบตัดสินว่าคำว่า easy หมายถึงเงินที่ “เลว” “ปลอม” หรือ “ไม่มีค่า” แต่ในบริบทของความยากในการเพิ่มปริมาณเงิน คำนี้มีความหมายแคบกว่านั้นมาก เพียงบอกว่าปริมาณของเงินชนิดนั้นขยายได้ง่ายกว่าเมื่อเทียบกับเงินอีกชนิดหนึ่ง “ง่ายกว่า” จึงไม่ได้แปลว่า “ไร้ค่า”

Fiat money เป็นกรณีที่เห็นความแตกต่างนี้ได้ชัด เพราะปริมาณเงินสมัยใหม่ไม่ได้ขึ้นอยู่กับข้อจำกัดในการขุดโลหะจากพื้นดิน การเปลี่ยนแปลงของ base money เงินฝาก และเครดิตเกิดขึ้นผ่านธนาคารกลาง ธนาคารพาณิชย์ ตลาดเครดิต กฎเกณฑ์ และนโยบายการเงิน ถ้าจะถามว่าเงินเพิ่มขึ้นอย่างไร เราจึงต้องมองทั้งระบบ ไม่ใช่มองแค่เครื่องพิมพ์ธนบัตร

คำถามที่ยากกว่านิยามคือ ความยืดหยุ่นนี้เป็นข้อได้เปรียบ หรือเป็นอำนาจที่ผู้ถือเงินต้องยอมแลกบางอย่างเพื่อให้ได้มา?

ผู้สนับสนุนระบบ fiat อาจมองว่าความยืดหยุ่นเป็นข้อได้เปรียบ เพราะช่วยให้สถาบันการเงินตอบสนองต่อความต้องการสภาพคล่อง ภาวะตึงตัวของเครดิต หรือเหตุการณ์ทางเศรษฐกิจที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วได้ ระบบที่ปรับปริมาณได้น้อยเองก็มีต้นทุนและข้อจำกัดเช่นกัน ฝ่ายวิจารณ์กลับมองว่า ความยืดหยุ่นเดียวกันนี้ทำให้ความหายากของเงินขึ้นอยู่กับการตัดสินใจของสถาบันมากขึ้น คนถือเงินจึงต้องประเมินทั้งกฎในวันนี้และผู้ที่มีอำนาจเปลี่ยนกฎเหล่านั้นในอนาคต

ข้อถกเถียงจึงอยู่ที่การชั่งน้ำหนักระหว่างความสามารถในการปรับตัวกับอำนาจในการใช้ดุลยพินิจ ไม่ใช่คำกล่าวว่า fiat “ไม่มีอะไรหนุนหลังจึงไม่มีค่า” ผู้คนยอมรับเงินสกุลหนึ่งเพราะคาดว่าคนอื่นจะรับต่อ มีตลาดและระบบชำระเงินรองรับ สินค้า ค่าแรง หนี้ และสัญญาจำนวนมหาศาลถูกกำหนดในหน่วยนั้น รัฐเรียกเก็บภาษีด้วยเงินสกุลนั้น และเครือข่ายผู้ใช้ที่มีอยู่แล้วก็ทำให้เงินสกุลนั้นมีประโยชน์ในการแลกเปลี่ยน

แต่เมื่อปริมาณเงินขยายตัว ผลไม่ได้เกิดกับทุกคนพร้อมกันหรืออย่างเป็นกลาง เงินใหม่อาจเข้าสู่ระบบผ่านตลาดเครดิต ผู้กู้บางกลุ่ม สถาบันการเงิน หรือการซื้อสินทรัพย์ ทำให้คนที่อยู่ใกล้จุดเริ่มต้นเผชิญราคาและโอกาสแตกต่างจากคนที่ได้รับผลในภายหลัง กลไกนี้มักเรียกว่า Cantillon effects และเตือนเราว่าการขยายปริมาณเงินไม่อาจพิจารณาผ่านตัวเลขเฉลี่ยเพียงตัวเดียว เพราะเส้นทางของเงินใหม่สามารถเปลี่ยนราคาเปรียบเทียบและแรงจูงใจระหว่างทางได้ ประเด็นนี้ไม่ใช่ส่วนหนึ่งของนิยาม Hard Money แต่เป็นเหตุผลว่าทำไมผู้ถือเงินต้องสนใจทั้งความง่ายในการเพิ่มปริมาณและช่องทางที่เงินใหม่เข้าสู่ระบบ

Hard Money ป้องกันคุณจากอะไร และอะไรที่มันช่วยไม่ได้เลย

ถ้าคุณถือเงินที่เพิ่มปริมาณได้ยาก คุณกำลังลดความเสี่ยงอย่างหนึ่ง นั่นคือระบบอาจตอบสนองต่อความต้องการที่เพิ่มขึ้นด้วยการสร้างหน่วยใหม่ออกมาจำนวนมากอย่างรวดเร็ว แต่ความ hard ไม่ได้เป็นเกราะป้องกันทุกอย่าง

เงินที่เพิ่มปริมาณได้ยากอาจมีราคาผันผวนสูง มีตลาดเล็ก ซื้อขายยาก ขนย้ายไม่สะดวก หรือยังไม่ได้รับการยอมรับมากพอที่จะใช้เป็นเงินในชีวิตจริง ความยากในการเพิ่มปริมาณจึงบอกได้เพียงว่า ปริมาณของมันตอบสนองต่อความต้องการอย่างไร ไม่ได้บอกว่าคนอื่นจะต้องการถือมันหรือไม่ และไม่ได้รับประกันคุณภาพของระบบเงินทั้งหมด

ในทางกลับกัน ระบบที่ปรับปริมาณได้ยืดหยุ่นกว่าก็อาจมีข้อได้เปรียบจากโครงสร้างเครดิต สภาพคล่อง และเครือข่ายสถาบันที่พัฒนาขึ้นรอบระบบนั้น แต่ข้อได้เปรียบดังกล่าวมาพร้อมกับการพึ่งพากฎและผู้ตัดสินใจมากขึ้น คนถือเงินจึงไม่ได้ต้องเชื่อเพียงว่าคนอื่นจะรับเงินต่อ แต่ยังต้องประเมินด้วยว่ากติกาของระบบจะถูกใช้และเปลี่ยนแปลงอย่างไร

การถกเรื่อง Hard Money กับ Easy Money จึงไปไกลกว่าคำถามว่าอะไร “ดีกว่า” ระบบหนึ่งจำกัดปริมาณด้วยข้อจำกัดที่แข็งกว่า อีกระบบเปิดพื้นที่ให้ปรับตามสถานการณ์ ระบบแรกอาจลดอำนาจในการใช้ดุลยพินิจ แต่แลกกับความยืดหยุ่นที่น้อยกว่า ส่วนระบบหลังมีความยืดหยุ่นมากขึ้น แต่คนถือเงินก็ต้องยอมรับว่าความหายากของหน่วยเงินขึ้นอยู่กับสถาบันมากขึ้นด้วย

จนถึงตรงนี้ เราเห็นวิธีจำกัดปริมาณอยู่สองแบบใหญ่ ๆ แบบแรกคือ ข้อจำกัดทางกายภาพ เช่น แหล่งทรัพยากร เวลา ทุน และต้นทุนการผลิต ส่วนแบบที่สองคือ ข้อจำกัดทางสถาบัน ซึ่งขึ้นอยู่กับกฎทางการเงิน ระบบธนาคาร และการตัดสินใจเชิงนโยบาย

แต่ยังมีวิธีที่สาม มันไม่ต้องรอให้เจอเหมืองใหม่ และไม่ได้เริ่มจากคณะกรรมการนโยบายการเงิน

ถ้าข้อจำกัดไม่ได้มาจากเหมืองหรือธนาคาร แต่จาก protocol ล่ะ?

Bitcoin น่าสนใจเมื่อพูดถึง Hard Money เพราะเสนอวิธีจำกัดการออกหน่วยใหม่ที่แตกต่างจากทั้งทองและ fiat ทองมีข้อจำกัดจากโลกทางกายภาพ เหมืองสามารถผลิตเพิ่มได้เมื่อราคาสร้างแรงจูงใจ แต่ยังต้องผ่านข้อจำกัดด้านทรัพยากร เวลา และทุน ส่วน fiat ขึ้นอยู่กับสถาบันการเงิน กฎเกณฑ์ และนโยบาย ขณะที่ Bitcoin ใช้กฎของ protocol กำหนดตารางการออกหน่วยใหม่และเพดานปริมาณทั้งหมดตามกติกาที่ผู้เข้าร่วมเครือข่ายยอมรับ

ข้อจำกัดทางคณิตศาสตร์ไม่ได้สร้างความต้องการ ไม่ได้ทำให้สินทรัพย์มีมูลค่า และไม่ได้ทำให้มันกลายเป็นเงินโดยอัตโนมัติ ข้อจำกัดของแนวคิดนี้ไม่ต่างจากที่เราเห็นหลังอธิบาย stock-to-flow เพียงแต่ Bitcoin ทำให้คำถามเดิมปรากฏในรูปแบบใหม่: เมื่อความต้องการเพิ่มขึ้น ปริมาณตอบสนองอย่างไร?

สำหรับทอง คำตอบอยู่ที่เหมืองและต้นทุนการผลิต สำหรับ fiat คำตอบอยู่ที่สถาบัน นโยบาย เครดิต และกฎการเงิน ส่วน Bitcoin คำตอบอยู่ที่ protocol และกติกาที่ผู้เข้าร่วมเครือข่ายยอมรับ ทั้งสามระบบจึงไม่ได้ต่างกันเพียงวัสดุที่ใช้ทำเงิน แต่ยังต่างกันตรงสิ่งที่กำหนดปริมาณและผู้ที่สามารถเปลี่ยนข้อจำกัดนั้นได้

เมื่อมองเงินจากมุมนี้ คำถามว่า “เงินไหนดี?” ก็เริ่มแคบเกินไป คำถามที่น่าสนใจกว่าคือ ใครกำหนดปริมาณเงิน ใครสามารถเปลี่ยนกติกาได้ และคนที่ถือเงินอยู่วันนี้รู้ล่วงหน้าได้มากแค่ไหนว่ากติกานั้นจะยังเหมือนเดิมในวันพรุ่งนี้

บางระบบฝากคำตอบไว้กับธรรมชาติ บางระบบฝากไว้กับสถาบัน และบางระบบพยายามฝากไว้กับกฎของเครือข่าย สิ่งที่ต้องตัดสินใจต่อจากนั้นจึงไม่ได้มีเพียงว่าเงินชนิดใด “หายากกว่า” แต่คือ ข้อจำกัดแบบไหนที่เราเข้าใจ เชื่อถือ และยอมรับความเสี่ยงของมันได้

Sources

Saifedean Ammous, The Bitcoin Standard: The Decentralized Alternative to Central Banking. ใช้สำหรับกรอบ monetary hardness, stock-to-flow, คุณสมบัติทางการเงินของทอง และ supply schedule ของ Bitcoin.

Murray N. Rothbard, The Mystery of Banking. ใช้สำหรับกรอบ supply and demand for money, government paper money, banking, credit และโครงสร้างการเพิ่มปริมาณเงิน.

Saifedean Ammous, Principles of Economics. ใช้ประกอบกรอบเรื่อง Money, Time Preference, Credit and Banking และ Monetary Expansion.

Ron Paul, End the Fed. ใช้ประกอบการอภิปรายเรื่องการสร้างเงินและเครดิตผ่าน Federal Reserve และข้อวิจารณ์สถาบันการเงินจากมุมมอง Austrian/libertarian.

Nik Bhatia, Layered Money: From Gold and Dollars to Bitcoin and Central Bank Digital Currencies. ใช้ประกอบการอธิบายความแตกต่างระหว่าง monetary asset กับ claims ที่สร้างอยู่เหนือสินทรัพย์ฐาน.

Further Reading

Carl Menger, Principles of Economics และ On the Origins of Money สำหรับที่มาของเงินจากกระบวนการแลกเปลี่ยน แนวคิด subjective value และ salability

Ludwig von Mises, The Theory of Money and Credit สำหรับทฤษฎีมูลค่าเงิน ความต้องการถือเงิน และความสัมพันธ์ระหว่างเงิน เครดิต และโครงสร้างการแลกเปลี่ยน

Murray N. Rothbard, What Has Government Done to Our Money? สำหรับ commodity money, monetary intervention และการเปลี่ยนผ่านจากเงินสินค้าไปสู่ระบบการเงินที่รัฐมีบทบาทมากขึ้น