เราแข่งขันกันแทบทุกเรื่อง ตั้งแต่ธนาคาร โทรศัพท์ ไปจนถึงสายการบิน แต่เมื่อมาถึงเงิน เรากลับคุ้นเคยกับการมีมาตรฐานหลักเพียงหนึ่งเดียว Currency Competition จึงไม่ได้เริ่มจากคำถามว่าเราควรมีเงินกี่ชนิด แต่อยู่ที่ว่า หากมาตรฐานเดิมสูญเสียความน่าเชื่อถือ ทางเลือกอื่นสามารถเกิดขึ้นและแข่งขันกับมันได้จริงหรือไม่
ทำไมเรายอมรับการแข่งขันในทุกอย่าง ยกเว้นเงิน?
เราเลือกธนาคารได้ เปลี่ยนค่ายมือถือได้ ย้ายบริษัทประกันได้ ถ้าร้านอาหารแห่งหนึ่งแพงขึ้นแต่คุณภาพแย่ลง เราไม่จำเป็นต้องรอให้ใครปฏิรูปร้านนั้น เพียงเดินออกไปหาร้านใหม่ก็พอ การมีทางเลือกแบบนี้ธรรมดามากจนเราแทบไม่ทันสังเกตว่ามันกำลังสร้างแรงกดดันให้ผู้ขายต้องรักษาลูกค้าอยู่ตลอดเวลา
แต่เมื่อมาถึงเรื่องเงิน ภาพกลับต่างออกไป เราอาจมีบัญชีอยู่สามธนาคาร ใช้บัตรสองบริษัท และจ่ายผ่านแอปอีกหลายตัว แต่ยอดทั้งหมดก็ยังถูกนับด้วยหน่วยเดียวกัน เงินฝากสิบธนาคารไม่ได้ทำให้เรามีเงินสิบชนิด หากทั้งหมดระบุเป็นบาทเหมือนกัน
บทความก่อนหน้านี้เรื่อง Monetary Freedom เสนอว่าเสรีภาพทางการเงินไม่ได้จบลงที่การมี choice แต่ต้องมี credible exit ด้วย เพราะทางเลือกที่ออกจากระบบเดิมไม่ได้จริง อาจเป็นเพียงทางเลือกบนหน้าจอเท่านั้น
คำถามถัดมาจึงเกิดขึ้นเอง หากเราจะออกจากระบบเงินหนึ่ง เราต้องมีอีกระบบหนึ่งให้ไป แล้วเหตุใดสิ่งที่ดูเป็นเรื่องปกติในตลาดอื่นจึงดูเกิดขึ้นกับเงินได้ยากเหลือเกิน?
เหตุผลหนึ่งคือ เงินไม่เหมือนสินค้าทั่วไป เพราะเงินยิ่งมีคนใช้มาก มันยิ่งมีประโยชน์มากขึ้น
เงินที่ดีต้องมีคนใช้เยอะ แต่ตรงนั้นเองคือปัญหา
ลองนึกภาพร้านกาแฟที่รับเงินสิบชนิด ราคาลาเต้หนึ่งแก้วต้องแสดงสิบหน่วย เจ้าของร้านรับรายได้ด้วยเงิน A จ่ายค่าเช่าด้วยเงิน B และจ่ายเงินเดือนด้วยเงิน C โลกแบบนี้มีทางเลือกมากขึ้นแน่นอน แต่ต้นทุนในการคำนวณและประสานงานก็สูงขึ้นพร้อมกัน
เงินจึงมี network effect สูง เมื่อคนอื่นยอมรับเงินชนิดเดียวกับเรา เงินนั้นก็ยิ่งใช้สะดวก การมี unit of account ร่วมกันทำให้ราคาสินค้าเปรียบเทียบกันง่าย บัญชีอ่านรู้เรื่อง สัญญาระยะยาวไม่ต้องแปลงค่าไปมา และกิจกรรมทางเศรษฐกิจจำนวนมหาศาลสามารถใช้ภาษาเดียวกันในการคำนวณ
นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมระบบเงินจึงมีแรงโน้มเข้าสู่มาตรฐานร่วมได้เอง ไม่จำเป็นต้องเริ่มจากคนกลุ่มหนึ่งนั่งประชุมแล้วประกาศว่าจะผูกขาดเงิน การที่แต่ละคนพบว่าการใช้สิ่งเดียวกับคนอื่นสะดวกกว่า สามารถทำให้มาตรฐานหนึ่งค่อย ๆ ครองตลาดได้ผ่านกระบวนการที่คล้าย Spontaneous Order
เงินที่ดีต้องมีคนใช้มาก แต่ยิ่งมีคนใช้มาก คู่แข่งใหม่ก็ยิ่งเข้ามายาก
นี่คือความย้อนแย้งที่ทำให้ Currency Competition ซับซ้อนกว่าการเปิดร้านเพิ่มอีกหนึ่งร้าน เพราะสิ่งที่ทำให้เงินเดิมมีประโยชน์ กลับเป็นสิ่งเดียวกับที่ทำให้การออกจากมันมีต้นทุนสูงขึ้น
มาตรฐานเดียว ไม่ได้แปลว่าผูกขาดเสมอไป
สมมติว่ามีแอปส่งข้อความสิบแอปเปิดให้ใครใช้ก็ได้ แต่คนเก้าสิบเปอร์เซ็นต์เลือกแอปเดียว เพราะเพื่อน ครอบครัว ลูกค้า และเพื่อนร่วมงานอยู่ในนั้นหมด เราอาจเรียกมันว่า dominant standard แต่สถานการณ์นี้ไม่เหมือนกับการที่กฎหมายกำหนดว่าอีกเก้าแอปห้ามเปิดให้บริการ
ในเรื่องเงินก็เช่นกัน market convergence กับ legal or institutional monopoly ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน ถ้าคนส่วนใหญ่ใช้เงินชนิดหนึ่งเพราะมันสะดวก มีสภาพคล่องสูง และทุกคนยอมรับ การมีมาตรฐานเดียวอาจเป็นผลลัพธ์ของการเลือกกระจายตัวของผู้คนนับล้าน แต่ถ้าทางเลือกอื่นถูกห้าม ถูกจำกัด หรือถูกทำให้แข่งขันได้ยากด้วยสิทธิพิเศษทางกฎหมาย เรื่องก็เปลี่ยนไปโดยสิ้นเชิง
ดังนั้น จำนวนเงินที่เราเห็นอยู่ในตลาดอาจไม่ใช่คำถามที่สำคัญที่สุด สิ่งที่ควรถามก่อนคือ กระบวนการนั้นเปิดให้ทางเลือกใหม่เข้ามาท้าทายมาตรฐานเดิมได้หรือไม่
เมื่อมองแบบนี้ Currency Competition ก็ไม่จำเป็นต้องหมายถึงโลกที่มีเงินร้อยชนิดใช้อยู่พร้อมกัน มันอาจหมายถึงโลกที่มีมาตรฐานเดียวครองตลาด แต่ไม่มีหลักประกันว่ามาตรฐานนั้นจะครองตลาดได้ตลอดไปหากมันหยุดทำหน้าที่ได้ดีพอ
แล้วถ้าเงินแข่งขันกันจริง พวกมันกำลังแข่งขันกันเรื่องอะไร?
เงินไม่ได้แข่งขันกันแค่ “ราคา”
โทรศัพท์รุ่นหนึ่งอาจถูกกว่า อีกรุ่นกล้องดีกว่า แต่เงินซับซ้อนกว่านั้น เพราะสิ่งที่เราเรียกว่า “ราคา” ของเงินชนิดหนึ่งก็มักต้องถูกแสดงผ่านเงินอีกชนิดอยู่ดี
สิ่งที่เงินแข่งขันกันจริงจึงเป็นคุณสมบัติของระบบทั้งหมด เงินหนึ่งอาจรักษากำลังซื้อได้คาดการณ์ง่ายกว่า อีกชนิดมีสภาพคล่องหรือเคลื่อนย้ายได้ดีกว่า บางระบบสร้างความน่าเชื่อถือจากผู้ออก ขณะที่บางระบบพยายามสร้างกฎที่แม้แต่ผู้ออกเองก็เปลี่ยนไม่ได้ง่าย ๆ
เมื่อการแข่งขันเกิดขึ้นในระดับนี้ “ความน่าเชื่อถือ” ก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของการแข่งขันด้วย หากผู้ใช้ย้ายออกได้ ผู้ออกหรือผู้ดูแลระบบที่ทำลายความน่าเชื่อถือของตัวเองย่อมมีโอกาสเสียผู้ใช้ให้คู่แข่ง
หลักการนี้ฟังดูธรรมดามากในตลาดอื่น แต่พอเอามาใช้กับเงิน ปัญหาก็เกิดขึ้นทันที เพราะเงินเปลี่ยนยากกว่ามือถือมาก
Exit สร้างวินัย แต่ Exit จากเงินมีราคาแพง
ถ้ามือถือเครื่องหนึ่งไม่ดี เราเปลี่ยนเครื่องใหม่ได้โดยไม่ต้องให้เจ้านายเปลี่ยนเงินเดือน ไม่ต้องแก้สัญญากู้บ้าน และไม่ต้องขอให้ร้านสะดวกซื้อทั้งประเทศเปลี่ยนป้ายราคา
แต่เงินเชื่อมอยู่กับแทบทุกส่วนของระบบเศรษฐกิจ รายได้ หนี้ ภาษี บัญชี สัญญา ราคาสินค้า และระบบชำระเงินล้วนถูกเขียนอยู่ในหน่วยเดิม การย้ายออกจากเงินหนึ่งจึงไม่ได้หมายถึงแค่ขายสินทรัพย์แล้วซื้ออีกตัว แต่หมายถึงการเผชิญ switching cost ที่เกิดจากเครือข่ายทั้งหมดรอบตัวเรา
นี่คือเหตุผลที่ Currency Competition ไม่สามารถใช้ตรรกะง่าย ๆ ว่า “ถ้าไม่ชอบก็เปลี่ยนสิ” ได้
ถ้าปัญหาคือผู้ใช้หนีไม่ได้ วิธีแก้ที่ดูตรงที่สุดก็คือทำให้เขาหนีได้ แต่ทันทีที่นำความคิดนี้มาใช้กับเงิน ปัญหาใหม่ก็ปรากฏขึ้น
ถ้าผู้ออกเสียความน่าเชื่อถือ ผู้ใช้ควรย้ายได้
ใน The Denationalisation of Money F.A. Hayek เสนอให้สถาบันเอกชนหลายรายสามารถออกเงินของตนเองและแข่งขันกัน ผู้ใช้เลือกว่าจะถือหรือใช้เงินของใคร ส่วนผู้ออกแต่ละรายมีแรงจูงใจรักษามูลค่าและความน่าเชื่อถือ เพราะถ้าบริหารผิดพลาด ลูกค้าสามารถย้ายไปหาเงินของคู่แข่งได้
แก่นของข้อเสนอนี้ไม่ใช่คำกล่าวว่า “private money จะดีกว่า government money เสมอ” แต่เป็นเรื่องของ institutional discipline ใครก็ตามที่จัดการเงินต้องเผชิญความเสี่ยงจากการสูญเสียผู้ใช้
แต่ปัญหาแรกก็มาถึงทันที: ใครจะอยากใช้เงินใหม่ ถ้าทุกคนยังคิดราคาเป็นเงินเดิม? ต่อให้ผู้ออกใหม่มีนโยบายดีเพียงใด หากนายจ้างยังจ่ายเงินเดือนด้วยหน่วยเดิม บ้านยังขายด้วยหน่วยเดิม และร้านค้ายังตั้งราคาด้วยหน่วยเดิม เงินใหม่ก็ต้องเอาชนะ network effect ที่สะสมมานานก่อน
ปัญหาที่สองคือ ผู้ใช้จะรู้ได้อย่างไรว่าผู้ออกคนไหนน่าเชื่อถือ? การแข่งขันสร้างแรงจูงใจให้ผู้ออกทำดีได้ แต่ไม่ได้ทำให้ต้นทุนในการประเมินคุณภาพหายไป
Murray Rothbard วิจารณ์ข้อเสนอของ Hayek ในทิศทางใกล้เคียงกัน โดยชี้ว่าผู้คนมีความคุ้นเคยอย่างลึกซึ้งกับ monetary unit ที่ใช้อยู่แล้ว เช่น dollar หรือ franc การออกเงินชื่อใหม่จึงไม่ได้เริ่มการแข่งขันบนพื้นราบ แต่มันเริ่มอยู่หลังคู่แข่งเดิมหลายก้าว
และตรงนี้เองทำให้ความแตกต่างระหว่าง Currency Competition กับ Free Banking สำคัญขึ้นมา
Free Banking ไม่ได้แปลว่ามีเงินหลายชนิด
ธนาคารหลายแห่งสามารถแข่งขันกันได้โดยยังใช้เงินหน่วยเดียวกันทั้งหมด
ในระบบ free banking แบบหนึ่ง ธนาคารอาจออกธนบัตรหรือรับฝากเงินแข่งกัน แต่ธนบัตรเหล่านั้นยังอ้างอิงสินทรัพย์ฐานเดียวกัน หรือคิดมูลค่าใน monetary unit เดียวกันก็ได้ สิ่งที่แข่งขันกันจึงอาจเป็นคุณภาพของธนาคาร ความสามารถในการไถ่ถอน หรือบริการทางการเงิน ไม่ใช่ตัวหน่วยเงิน
Currency Competition ไปไกลกว่านั้น เพราะมันถามว่า monetary units หรือ monetary systems เองสามารถแข่งขันกันได้หรือไม่
ความแตกต่างนี้ดูเป็นเรื่องศัพท์จนกว่าเราจะมองมายังโลกปัจจุบัน ซึ่งมีตัวอย่างที่ทำให้เส้นแบ่งดังกล่าวเห็นชัดขึ้นอย่าง stablecoin
ถ้ามี Stablecoin ยี่สิบตัว เรามีเงินยี่สิบชนิดจริงหรือ?
สมมติว่ามี stablecoin ยี่สิบตัว ออกโดยคนละบริษัท ใช้ระบบสำรองต่างกัน อยู่บนเครือข่ายต่างกัน และแข่งขันกันด้านค่าธรรมเนียม ความเร็ว สภาพคล่อง หรือความสะดวกในการใช้งาน ฟังดูเหมือน Currency Competition แทบทุกประการ
แต่ถ้าทั้งยี่สิบตัวตั้งใจรักษามูลค่าไว้ที่หนึ่งดอลลาร์ คำถามก็เปลี่ยนทันที
สิ่งที่แข่งขันกันอาจเป็น issuers, custody models และ payment rails มากกว่าตัวเงินในฐานะ unit of account ผู้ใช้ยังคิดราคาเป็นดอลลาร์ ทำบัญชีเป็นดอลลาร์ และวัดกำไรขาดทุนเป็นดอลลาร์ เพียงแต่เลือกว่าจะถือ “ตัวแทนของดอลลาร์” ผ่านระบบใด
กรอบ Layered Money ของ Nik Bhatia ช่วยให้เห็นเรื่องนี้ได้ชัด เงินหลายรูปแบบสามารถอยู่ต่างชั้น มีความเสี่ยงจากคู่สัญญาและกลไก settlement ต่างกัน แต่ยังอ้างอิงหน่วยบัญชีเดียวกันได้
Stablecoin จึงสร้างคำถามที่น่าสนใจกว่าการนับจำนวน token บนหน้าจอเสียอีก หากเรามีทางเลือกยี่สิบแบบในการถือและส่งดอลลาร์ แต่ทุกอย่างยังกลับมาที่ดอลลาร์ เรากำลังเห็นการแข่งขันของ “เงิน” หรือการแข่งขันของโครงสร้างที่สร้างอยู่บนเงินเดิม?
และนี่ก็เตือนเราอีกอย่างว่า private money ไม่ได้หมายถึง decentralized money เงินที่ออกโดยบริษัทเอกชนยังสามารถมีผู้ออกกลาง สามารถ freeze บัญชี เปลี่ยนเงื่อนไข ผิดนัดการไถ่ถอน หรือถูกบังคับให้เปลี่ยนนโยบายได้ การแข่งขันระหว่างบริษัทจึงไม่ได้ให้คุณสมบัติอย่าง censorship resistance โดยอัตโนมัติ
ตรงนี้เองที่ Bitcoin เข้ามาเปลี่ยนรูปของคำถาม
Bitcoin เปลี่ยนคำถามจาก “เชื่อใคร” เป็น “ต้องเชื่อใครหรือไม่”
Bitcoin ไม่ใช่การนำข้อเสนอของ Hayek มาเขียนเป็นซอฟต์แวร์ Hayek ยังคิดในโลกที่มีผู้ออกเงินหลายรายแข่งขันกัน ขณะที่ Bitcoin ไม่มี centralized issuer ในความหมายเดียวกัน
ความแตกต่างนี้สำคัญ เพราะการแข่งขันไม่ได้อยู่แค่ว่า ผู้ออกคนไหนน่าเชื่อถือกว่า แต่กลายเป็นคำถามว่า เราต้องการระบบที่ต้องเชื่อผู้ออกหรือไม่
Bitcoin กำหนดกฎการออกหน่วยผ่าน protocol ผู้ใช้สามารถ self-custody ด้วยการถือ private keys เอง และการ settlement ไม่ต้องอาศัยบัญชีของผู้ออกเงินส่วนกลาง คุณสมบัติเหล่านี้ทำให้มันแข่งขันกับระบบเงินอื่นในอีกมิติหนึ่ง คือแข่งขันกันที่ architecture ของความไว้วางใจ
แต่มันก็ไม่ได้ลบต้นทุนของการแข่งขันออกไป เพียงเปลี่ยนรูปของต้นทุนเท่านั้น Bitcoin ยังมีความผันผวนสูงเมื่อเทียบกับสกุลเงินหลัก การ self-custody ลดความเสี่ยงจากตัวกลางแต่เพิ่มความรับผิดชอบในการดูแลกุญแจ ส่วนการเป็น unit of account ก็ยังจำกัดเมื่อเทียบกับเงินที่ธุรกิจและครัวเรือนใช้ตั้งราคากันอยู่แล้ว
เพราะฉะนั้น Bitcoin เป็นคู่แข่งในบางคุณสมบัติของเงิน ไม่ใช่คำพิพากษาว่าระบบ Currency Competition ต้องลงเอยแบบนี้เสมอไป สิ่งที่มันแสดงให้เห็นคือ การแข่งขันของเงินในยุคดิจิทัลสามารถเกิดขึ้นระหว่างระบบที่ออกแบบความไว้วางใจ การถือครอง และ settlement ต่างกันตั้งแต่ฐาน ไม่ใช่เพียงระหว่างบริษัทที่ออกธนบัตรคนละสี
การแข่งขันอาจลงเอยด้วยเงินชนิดเดียวก็ได้
ถ้าเปิดให้เงินแข่งขันกัน ผลลัพธ์ไม่จำเป็นต้องเป็นโลกที่ทุกคนใช้เงินคนละชนิด ความจริงอาจตรงกันข้ามด้วยซ้ำ เพราะ network effect ของเงินสูงมาก ตลาดที่เปิดกว้างอาจค่อย ๆ converge เข้าหามาตรฐานไม่กี่ชนิด หรือแม้แต่หนึ่งมาตรฐาน หากผู้ใช้เห็นว่าการใช้สิ่งเดียวกันสร้างประโยชน์มากกว่าการกระจายไปหลายหน่วย
การแข่งขันจึงไม่ได้เรียกร้อง permanent fragmentation สิ่งที่สำคัญอาจไม่ใช่ว่าต้องมีคู่แข่งสิบรายยืนอยู่ตลอดเวลา แต่คือมาตรฐานเดิมไม่ควรได้รับการปกป้องจากความเป็นไปได้ที่จะถูกแทนที่อย่างถาวร
คำถามจึงไม่ใช่ “เราควรมีเงินกี่ชนิด?”
แต่คือ หากวันหนึ่งผู้ใช้ไม่เชื่อถือมาตรฐานนั้นอีกต่อไป พวกเขายังมีสิทธิและความสามารถในการทดลองใช้ทางเลือกอื่นจริงหรือไม่
บางทีระบบที่มีการแข่งขันอาจไม่จำเป็นต้องเห็นการแข่งขันอยู่ตรงหน้าตลอดเวลา สิ่งที่รักษาวินัยของมาตรฐานเดิมอาจเป็นเพียงความจริงข้อหนึ่งว่า หากมันหยุดทำหน้าที่ของตัวเองได้ดีพอ คู่แข่งยังสามารถเกิดขึ้นได้ และผู้ใช้ยังสามารถเดินออกไปหาเขาได้จริง
Sources
F.A. Hayek, The Denationalisation of Money ใช้สำหรับข้อเสนอเรื่องการแข่งขันระหว่างเงินที่ออกโดยสถาบันเอกชน และแนวคิดว่าความสามารถของผู้ใช้ในการย้ายออกสามารถสร้างแรงจูงใจให้ผู้ออกรักษาความน่าเชื่อถือ
Ludwig von Mises, The Theory of Money and Credit และ Carl Menger, On the Origins of Money เป็นฐานสำหรับการมองเงินผ่านกระบวนการแลกเปลี่ยน การยอมรับ และการเกิดขึ้นของ monetary standard มากกว่ามองเงินเป็นเพียงสิ่งที่ถูกประกาศโดยอำนาจทางกฎหมาย
Murray N. Rothbard, The Mystery of Banking ใช้สำหรับการแยก free banking ออกจากการแข่งขันระหว่าง monetary units รวมถึงข้อวิจารณ์ต่อข้อเสนอของ Hayek เรื่องความยากในการนำหน่วยเงินใหม่มาแทนหน่วยที่ผู้คนคุ้นเคยอยู่แล้ว
Nik Bhatia, Layered Money ใช้สำหรับกรอบ monetary layers, currency denomination และความแตกต่างระหว่างหน่วยบัญชีกับเครื่องมือทางการเงินหลายชนิดที่อาจถูกสร้างขึ้นบนหน่วยเดียวกัน
Saifedean Ammous, The Bitcoin Standard ใช้เป็นแหล่งรองสำหรับคุณสมบัติทางการเงินของ Bitcoin และข้อจำกัดด้านความผันผวน โดยแยกข้อเสนอเชิงตีความของผู้เขียนออกจากโครงสร้างพื้นฐานของ Bitcoin เอง
Satoshi Nakamoto, Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System ใช้สำหรับลักษณะพื้นฐานของ Bitcoin ในฐานะระบบ peer-to-peer ที่ไม่ได้พึ่ง centralized monetary issuer แบบเดียวกับเงินเอกชนในข้อเสนอของ Hayek
Further Reading
หากต้องการตามคำถามเรื่อง Currency Competition ต่อ จุดเริ่มที่ตรงที่สุดคือ The Denationalisation of Money ของ Hayek เพราะหนังสือพยายามออกแบบกลไกการแข่งขันระหว่างผู้ออกเงินโดยตรง จากนั้น The Mystery of Banking ของ Rothbard ช่วยให้เห็นข้อโต้แย้งจากนักเศรษฐศาสตร์ออสเตรียนอีกสายหนึ่ง โดยเฉพาะปัญหาเรื่อง monetary unit และความแตกต่างระหว่าง free banking กับการแข่งขันของตัวเงินเอง ส่วน Layered Money เหมาะสำหรับย้ายคำถามเดียวกันเข้าสู่ระบบการเงินดิจิทัล ซึ่งทำให้เห็นว่าการแข่งขันในโลกปัจจุบันอาจเกิดขึ้นคนละชั้น โดยไม่จำเป็นต้องหมายถึงการแข่งขันของ unit of account เสมอไป