เราเลือกธนาคารได้ เลือกแอปได้ เลือกสินทรัพย์ได้ แต่เสรีภาพทางการเงินอาจต้องเริ่มจากคำถามที่ลึกกว่านั้นว่า หากเราไม่ยอมรับกฎของเงินที่ใช้อยู่ เรามีทางออกจริงหรือเปล่า
คนส่วนใหญ่เลือกได้ว่าจะฝากเงินกับธนาคารไหน ใช้บัตรใบไหน หรือโอนเงินผ่านแอปอะไร ถ้าบริการหนึ่งไม่ดี เราก็ย้ายไปใช้อีกเจ้าได้ นี่คือการแข่งขันแบบที่เราคุ้นเคย และมันบังคับให้ผู้ให้บริการต้องรักษาคุณภาพ เพราะลูกค้ามีสิทธิเดินออกไปหาเจ้าอื่น
แต่ถ้าสิ่งที่เราไม่พอใจไม่ใช่ “ธนาคาร” หากเป็นกฎที่อยู่ใต้ธนาคารทุกแห่ง ไม่ว่าจะเป็นเงินที่ใช้ หน่วยที่ใช้ตั้งราคา หรือเงื่อนไขที่กำหนดว่าเงินจะเคลื่อนย้ายได้อย่างไร การเปลี่ยนผู้ให้บริการก็อาจไม่ได้พาเราออกจากระบบเดิมเลย
Monetary Freedom จึงมีความหมายมากกว่าความสะดวกในการใช้บริการทางการเงิน เสรีภาพไม่ได้ขึ้นอยู่กับจำนวนตัวเลือกเท่านั้น แต่อยู่ที่ว่าตัวเลือกเหล่านั้นเปิดโอกาสให้เราเลือกกฎที่ยอมรับได้จริงเพียงใด
คุณเลือกเงินได้จริงแค่ไหน
เงินไม่ได้มีไว้แค่ใช้จ่าย เราใช้มันรับค่าจ้าง เก็บกำลังซื้อ ตั้งราคา ชำระหนี้ และส่งมูลค่าจากคนหนึ่งไปสู่อีกคนหนึ่ง การมีหน่วยเงินร่วมกันจึงมีประโยชน์มหาศาล เพราะทำให้คนจำนวนมากทำธุรกรรมระหว่างกันได้โดยไม่ต้องตกลงใหม่ทุกครั้งว่าสินค้าชิ้นหนึ่งควรมีค่าเป็นทองกี่กรัม ดอลลาร์กี่หน่วย หรือสินทรัพย์อื่นเท่าไร แต่ยิ่งเงินกลายเป็นมาตรฐานร่วมที่มีประสิทธิภาพมากเท่าไร การออกจากมาตรฐานนั้นก็ยิ่งยากขึ้นเท่านั้น
เมื่อธุรกิจตั้งราคาเป็นหน่วยเดียว สัญญาเขียนด้วยหน่วยเดียว ตลอดจนระบบบัญชีและการชำระภาษีก็ทำงานอยู่บนมาตรฐานเดียว การเปลี่ยนเงินจึงไม่ใช่แค่การเลือกสินทรัพย์ใหม่ แต่หมายถึงการพยายามออกจาก network effect ที่คนส่วนใหญ่ในสังคมใช้ร่วมกัน
Nik Bhatia อธิบายระบบการเงินใน Layered Money ว่า เงินไม่ได้มีเพียงรูปแบบเดียว แต่ประกอบด้วยสินทรัพย์และสิทธิเรียกร้องหลายชั้น และในบทว่าด้วย “Freedom of Currency Denomination” เขาจินตนาการถึงโลกที่ผู้คนสามารถถือเงินหลายประเภทตามวัตถุประสงค์ของตัวเอง แทนที่จะต้องผูกติดอยู่กับสกุลเงินของประเทศที่ตนอาศัยเพียงอย่างเดียว
นี่คือตัวอย่างของ monetary choice เราอาจเลือกถือเงินต่างประเทศ ทอง private money, stablecoins หรือ Bitcoin ด้วยเหตุผลที่ต่างกัน แต่การมีตัวเลือกมากขึ้นไม่ได้แปลว่าทุกตัวเลือกจะดีขึ้น เงินเอกชนอาจล้มเหลว Stablecoin อาจมีความเสี่ยงจากผู้ออก สินทรัพย์อาจผันผวน และตัวผู้ใช้เองก็อาจตัดสินใจผิดได้ เสรีภาพไม่ได้รับประกันผลลัพธ์ สิ่งที่เปลี่ยนไปคือใครมีสิทธิตัดสินใจ และใครเป็นคนรับผลจากการตัดสินใจนั้น
Choice ยังไม่พอ ถ้า Exit ไม่มีจริง
ถ้าธนาคารหนึ่งบริหารงานแย่ ลูกค้าสามารถย้ายเงินไปธนาคารอื่นได้ ความสามารถในการเดินออกทำให้ความผิดพลาดมีต้นทุน และทำให้ชื่อเสียงของธนาคารมีมูลค่า แต่ถ้าธนาคารทุกแห่งยังทำงานอยู่บนกฎพื้นฐานชุดเดียวกัน การย้ายธนาคารก็อาจเป็นเพียงการเปลี่ยนผู้ให้บริการ ขณะที่เรายังอยู่ในระบบเดิม
ความสามารถในการออกจึงสำคัญพอ ๆ กับความสามารถในการเลือก ตัวเลือกสิบแบบอาจไม่ได้ทำให้เรามีเสรีภาพมากนัก ถ้าทุกแบบพากลับไปอยู่ใต้กฎชุดเดียวกัน ในทางกลับกัน ต่อให้มีเพียงไม่กี่แบบ ทางเลือกหนึ่งก็อาจมีความหมายมากกว่า หากมันทำให้เราออกจากสถาบันหรือกฎที่ยอมรับไม่ได้จริง
การแข่งขันระหว่างระบบเงินน่าสนใจในแง่นี้ ไม่ใช่เพราะการแข่งขันรับประกันผลลัพธ์ที่ดีที่สุด แต่เพราะ exit สามารถสร้างกลไกความรับผิดชอบได้ เมื่อผู้ออกเงินหรือสถาบันใดทำลายความเชื่อมั่น ผู้ใช้ที่ย้ายออกได้ย่อมทำให้การตัดสินใจนั้นมีต้นทุนตามมา
Exit เองก็มีต้นทุน การมีเงินหลายชนิดอาจทำให้การตั้งราคาและทำบัญชียุ่งยากขึ้น สภาพคล่องอาจกระจายตัว และผู้ใช้ต้องประเมินความเสี่ยงเองมากขึ้น เสรีภาพไม่ได้ทำให้ trade-off เหล่านี้หายไป แต่เปลี่ยนว่าใครเป็นผู้ตัดสินใจและรับผิดชอบต่อผลที่ตามมา
ทำไม Exit จึงยาก
ระบบที่ใช้เงินมาตรฐานเดียวมีประโยชน์จริง การมี unit of account ร่วมกันช่วยลดต้นทุนในการตั้งราคา ทำบัญชี และชำระธุรกรรม ฝ่ายที่สนับสนุนระบบเงินที่มีธนาคารกลางก็ชี้ถึงความสามารถในการดำเนิน monetary policy การทำหน้าที่ lender of last resort และการรับมือกับวิกฤตสภาพคล่อง การรวมศูนย์บางส่วนจึงไม่ได้เกิดขึ้นโดยปราศจากเหตุผลทางเศรษฐกิจรองรับ
ความย้อนแย้งคือ คุณสมบัติที่ทำให้เงินมาตรฐานเดียวช่วยให้คนจำนวนมากทำงานร่วมกันได้ดี อาจเป็นคุณสมบัติเดียวกับที่ทำให้เงินอื่นเข้ามาแข่งขันได้ยากที่สุด เมื่อราคาส่วนใหญ่ สัญญา ภาษี และระบบบัญชีต่างอิงอยู่กับเงินชนิดเดียว เงินนั้นย่อมไม่ได้ลงแข่งบนสนามว่างเปล่า เพราะมีทั้ง network effect และโครงสร้างทางสถาบันรองรับอยู่ก่อนแล้ว
Legal tender เป็นตัวอย่างหนึ่งที่มักถูกเข้าใจผิด โดยทั่วไปคำนี้ไม่ได้หมายความว่าร้านค้าทุกแห่งต้องรับเงินชนิดนั้นในทุกธุรกรรม แต่เกี่ยวข้องกับสถานะทางกฎหมายในการชำระหนี้หรือระงับภาระบางประเภท ซึ่งรายละเอียดแตกต่างกันไปตามกฎหมายและสัญญา ประเด็นจึงไม่ใช่เพียงว่ารัฐบังคับให้ร้านค้ารับเงินหรือไม่ แต่อยู่ที่ว่าสถานะทางกฎหมาย ภาษี กฎบัญชี และโครงสร้างการชำระหนี้ ล้วนทำให้เงินแต่ละชนิดไม่ได้เริ่มแข่งขันจากเส้นสตาร์ตเดียวกัน
เงินเฟ้อละเมิดเสรีภาพหรือไม่
คำถามว่า “เกิดอะไรขึ้นกับเงิน” ต้องแยกจากคำถามว่า “สิ่งที่เกิดขึ้นนั้นยุติธรรมหรือไม่” หากระดับราคาเพิ่มขึ้น เงินจำนวนเดิมย่อมซื้อสินค้าและบริการได้น้อยลง นี่เป็นข้อสังเกตทางเศรษฐศาสตร์เกี่ยวกับกำลังซื้อ ส่วนการเรียกกำลังซื้อที่ลดลงว่าเป็น “การขโมย” หรือเป็นสิ่งไม่ชอบธรรม คือข้อสรุปทางศีลธรรมและการเมืองอีกชั้นหนึ่ง
นักคิด libertarian อย่าง Murray Rothbard วิจารณ์การขยายปริมาณเงินและระบบธนาคารอย่างหนัก แต่การอธิบายกลไกของเงินไม่ได้ทำให้ข้อสรุปทางศีลธรรมตามมาโดยอัตโนมัติ Austrian Economics สามารถอธิบาย money supply, credit, price formation และ market process ได้ ส่วนคำถามว่ารัฐควรมีอำนาจทางการเงินมากเพียงใด ยังต้องอาศัยการพิจารณาในเชิงสถาบันและปรัชญาการเมือง
ในแง่ของ Monetary Freedom ประเด็นอยู่ที่ว่า เมื่อผู้ใช้ไม่ยอมรับ monetary policy ของระบบหนึ่ง เขาสามารถเปลี่ยนไปถือหรือใช้เงินที่อยู่ภายใต้กฎอีกแบบได้เพียงใด
เมื่อเงินมี Gatekeeper
เงินสมัยใหม่จำนวนมากไม่ได้อยู่ในมือเราในรูปธนบัตร แต่อยู่ในรูปยอดคงเหลือหรือสิทธิเรียกร้องที่บันทึกไว้ในระบบของสถาบัน การส่งเงินจึงมักต้องผ่านธนาคาร เครือข่ายบัตร หรือผู้ให้บริการชำระเงิน
ตัวกลางเหล่านี้มีเหตุผลในการดำรงอยู่ พวกเขาช่วยตรวจจับ fraud ปฏิบัติตามคำสั่งศาล sanctions และข้อกำหนดด้าน compliance แต่โครงสร้างเช่นนี้มีคุณสมบัติที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ นั่นคือคนที่มีอำนาจอนุมัติธุรกรรมย่อมมีอำนาจปฏิเสธธุรกรรม และคนที่เปิดบัญชีให้เราได้ก็ปิดหรือระงับบัญชีของเราได้เช่นกัน
นี่ไม่ได้แปลว่าการปฏิเสธทุกครั้งคือ censorship การระงับบัญชีอาจเกิดจากการบังคับใช้กฎหมาย การป้องกันการฉ้อโกง หรือการจัดการความเสี่ยงที่สมเหตุสมผล ประเด็นอยู่ที่ architecture ของระบบมากกว่าเจตนาของคนในระบบ เมื่อการใช้เงินต้องผ่าน gatekeeper ความสามารถในการใช้เงินส่วนหนึ่งย่อมขึ้นอยู่กับกฎและดุลยพินิจของ gatekeeper นั้นด้วย ทางเลือกจะมีความหมายก็ต่อเมื่อการเปลี่ยนตัวกลางช่วยให้ผู้ใช้หลีกออกจากกฎที่ยอมรับไม่ได้ ไม่ใช่เพียงพบกฎเดิมผ่านประตูอีกบาน
เงินจำเป็นต้องเป็น Monopoly หรือไม่
F.A. Hayek พาคำถามนี้ไปไกลขึ้นใน The Denationalisation of Money ด้วยข้อเสนอให้เปิดการแข่งขันระหว่างเงินที่ออกโดยสถาบันเอกชนหลายแห่ง แทนที่จะถือว่าการออกเงินต้องเป็นกิจกรรมผูกขาด ข้อเสนอของเขาใช้ exit เป็นกลไกสร้างความรับผิดชอบ หากผู้ใช้ไม่เชื่อมั่นในเงินชนิดหนึ่ง พวกเขาสามารถเปลี่ยนไปถือเงินของคู่แข่ง ผู้ออกเงินจึงต้องรับต้นทุนเมื่อความน่าเชื่อถือของตัวเองเสียหาย
ข้อเสนอนี้ไม่ใช่ฉันทามติของ Austrian Economics ทั้งสำนัก Rothbard ไม่เห็นด้วยกับรายละเอียดในข้อเสนอของ Hayek โดยตั้งข้อสังเกตว่า ผู้ใช้คุ้นชินกับหน่วยเงินเดิมอย่างดอลลาร์ ฟรังก์ หรือมาร์กอยู่แล้ว เงินที่ใช้หน่วยใหม่จึงอาจแข่งขันได้ยาก ความเห็นต่างนี้เพียงพอที่จะชี้ให้เห็นว่า แม้ในหมู่นักคิดที่สนับสนุนการแข่งขันทางการเงิน ก็ไม่ได้มีคำตอบเชิงสถาบันเพียงแบบเดียว
คุณค่าของข้อเสนอของ Hayek สำหรับบทสนทนานี้จึงอยู่ที่การทดสอบว่า การแข่งขันจะสร้างทางออกที่ใช้งานได้จริงหรือไม่ ขณะเดียวกันจะรักษาประโยชน์ของเงินในฐานะมาตรฐานร่วมไว้ได้เพียงใด
แล้ว Bitcoin เปลี่ยนอะไร
Bitcoin น่าสนใจต่อ Monetary Freedom เพราะมันเพิ่มทางออกจากตัวกลางบางประเภท ผู้ที่ถือ private keys เองสามารถส่งธุรกรรมผ่านเครือข่ายโดยไม่ต้องรอให้สถาบันการเงินอนุมัติเป็นรายกรณี The Bitcoin Standard อธิบายความแตกต่างนี้ว่า Bitcoin สามารถเป็นกลไก settlement ที่แยกออกจากโครงสร้างทางการเงินเดิม การถือและโอนมูลค่าในระดับพื้นฐานจึงไม่จำเป็นต้องอาศัยคำมั่นจากสถาบันใดสถาบันหนึ่ง
Bhatia เชื่อมคุณสมบัตินี้เข้ากับ “freedom of currency denomination” โดยมองว่าเทคโนโลยีดิจิทัลอาจทำให้ผู้คนไม่จำเป็นต้องถือหรือคิดมูลค่าในสกุลเงินของประเทศที่ตัวเองอาศัยอยู่เพียงอย่างเดียว นี่ยังเป็นข้อเสนอและการคาดการณ์ของผู้เขียน ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่รับประกันว่าอนาคตจะเดินไปในทิศทางนั้น
ทางออกนี้มาพร้อมความเสี่ยงแบบใหม่ Self-custody ลดการพึ่งพา custodian แต่โยนความรับผิดชอบในการดูแลกุญแจกลับมาที่เจ้าของ ราคา Bitcoin ผันผวน ค่าธรรมเนียมเปลี่ยนไปตามความต้องการใช้พื้นที่บล็อก และการใช้งานยังต้องพึ่งอุปกรณ์ ซอฟต์แวร์ อินเทอร์เน็ต และโครงสร้างพื้นฐานอื่น ๆ
ในอีกด้านหนึ่ง เมื่อผู้ใช้เลือกความสะดวกผ่าน exchanges, custodians หรือ second layers ตัวกลางย่อมกลับเข้ามามีบทบาทอีกครั้ง The Fiat Standard เองก็ยอมรับว่า second-layer solutions อาจต้องแลกความ trustless บางส่วนกับความเร็ว ต้นทุน และความสะดวก รัฐยังสามารถกำกับ exchanges, custodians, ภาษี และกิจกรรมทางธุรกิจรอบเครือข่ายได้ Permissionless protocol จึงไม่ได้แปลว่าไม่มี regulation เช่นเดียวกับที่ self-custody ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเสี่ยง
Bitcoin ไม่ใช่ Monetary Freedom และไม่ได้ทำให้เสรีภาพทางการเงินสมบูรณ์แบบ มันเพียงเพิ่ม exit option บางประเภทที่เคยทำได้ยากในระบบเงินดิจิทัล
ทุกระบบเงินมีกฎ
คำว่า “เสรีภาพ” มักถูกทำให้ตื้นเขินลง เมื่อเงินของรัฐถูกพูดถึงเสมือนเป็นระบบที่มีกฎ ขณะที่ Bitcoin ถูกพูดถึงเสมือนเป็นระบบที่ไม่มีกฎ ความจริงคือทุกระบบเงินมีกฎ
เงินของรัฐมีกฎเรื่องการออก การชำระบัญชี การกำกับธนาคาร และ monetary policy เงินเอกชนมีกฎตามสัญญาของผู้ออก Stablecoin มีกฎเรื่อง reserves และ redemption ส่วน Bitcoin มีกฎที่ฝังอยู่ใน protocol และกระบวนการ consensus ของเครือข่าย Monetary Freedom จึงไม่ใช่ภาวะที่ปราศจากกฎ หากเป็นความสามารถในการเลือกว่าจะอยู่ภายใต้กฎแบบใด
ระบบที่เปิดให้คนใช้ดุลยพินิจได้มากอาจรับมือกับวิกฤตได้เร็วกว่า แต่ต้องพึ่งพาความไว้วางใจในสถาบันมากขึ้น ระบบที่เปลี่ยนกฎได้ยากอาจคาดการณ์ได้ง่ายกว่า แต่ปรับตัวช้ากว่า ส่วนระบบที่เปิดให้เงินหลายชนิดแข่งขันกันอาจเพิ่มทางเลือก แต่โยนภาระในการประเมินความเสี่ยงกลับมาที่ผู้ใช้ ไม่มีระบบใดทำให้ trade-off เหล่านี้หายไป สิ่งที่ต่างกันคือแต่ละระบบวางอำนาจ ความเสี่ยง และความรับผิดชอบไว้ตรงไหน
เมื่อกลับมามองคนธรรมดาที่ทำงาน รับค่าจ้าง เก็บออม และส่งเงินให้คนอื่น เสรีภาพทางการเงินจึงอาจไม่ได้หมายถึงโลกที่ไม่มีรัฐ ไม่มีธนาคาร หรือไม่มีข้อจำกัด แต่อยู่ที่ว่าเขาสามารถถือ ใช้ เก็บ และโอนมูลค่าภายใต้กฎแบบใด ใครเป็นผู้กำหนดกฎนั้น กฎเปลี่ยนแปลงได้อย่างไรและตรวจสอบได้เพียงใด—และหากเขาไม่ยอมรับกฎ เขายังมีทางออกโดยไม่ต้องออกจากชีวิตทางเศรษฐกิจไปพร้อมกันหรือไม่
Sources
F.A. Hayek, The Denationalisation of Money.
Ludwig von Mises, The Theory of Money and Credit.
Carl Menger, “On the Origins of Money.”
Satoshi Nakamoto, “Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System.”
Nik Bhatia, Layered Money: From Gold and Dollars to Bitcoin and Central Bank Digital Currencies. บทท้ายของหนังสือเสนอแนวคิด “Freedom of Currency Denomination” และภาพอนาคตที่ผู้คนสามารถถือเงินหลายชนิดได้ตามความต้องการของตัวเอง
Murray N. Rothbard, The Mystery of Banking. ใช้ประกอบการอธิบายความแตกต่างระหว่างแนวคิด free banking กับข้อวิจารณ์ที่มีต่อข้อเสนอ denationalised money ของ Hayek
Saifedean Ammous, The Bitcoin Standard และ The Fiat Standard. ใช้เป็นแหล่งข้อมูลรองเกี่ยวกับ settlement, permissionless transactions และ trade-offs ของ second-layer systems โดยไม่ถือว่าข้อสรุปของผู้เขียนเป็นตัวแทนของ Austrian Economics ทั้งสำนัก
Further Reading
ถ้าอยากย้อนกลับไปดูว่าเหตุใดเงินจึงเกิดขึ้นและทำหน้าที่ได้ ควรเริ่มจาก Menger และ Mises ก่อน จากนั้น The Denationalisation of Money ของ Hayek จะพาไปต่อที่คำถามว่าเหตุใดการออกเงินจึงต้องเป็นกิจกรรมผูกขาด ส่วน Layered Money เหมาะสำหรับทำความเข้าใจว่าระบบการเงินสมัยใหม่ประกอบขึ้นจากเงินหลายชั้นอย่างไร และ Bitcoin white paper เหมาะสำหรับดูตัวอย่างของระบบที่เปลี่ยนบทบาทของตัวกลางในระดับ protocol